Trong các dự án xây dựng FDI và dự án chuỗi, phần lớn vấn đề hiếm khi xuất phát từ những sai sót mang tính “cơ bản” như thi công ẩu hay không tuân thủ bản vẽ. Ngược lại, nhiều dự án vẫn hoàn thành đúng tiến độ, không xảy ra sự cố lớn trong quá trình thi công, nhưng lại bắt đầu phát sinh rắc rối khi bước sang giai đoạn nghiệm thu hoặc vận hành.
Điểm chung của những rắc rối này là chúng không đến từ một lỗi duy nhất, mà đến từ những quyết định rất sớm trong dự án, đặc biệt là các quyết định liên quan đến chọn vật tư. Đây là những quyết định thường được đưa ra trong bối cảnh áp lực tiến độ, ngân sách và sự quen thuộc với danh sách vật tư sẵn có. Vì vậy, nhiều rủi ro tiềm ẩn không được nhìn nhận đầy đủ tại thời điểm ra quyết định.
Chỉ đến khi nghiệm thu, khi công trình đi vào sử dụng, hoặc khi dự án cần được nhân bản cho chuỗi, các vấn đề mới dần lộ diện. Lúc đó, câu hỏi thường không còn là “thi công có đúng không”, mà là “vì sao lại chọn vật tư này ngay từ đầu?”.
Bài viết này nhìn lại những rủi ro thường bị bỏ sót khi chọn vật tư trong xây dựng dự án FDI & chuỗi, không nhằm tìm lỗi cá nhân, mà để phân tích vấn đề dưới góc độ quản trị rủi ro dự án và vòng đời công trình.
I. Chọn vật tư trong xây dựng dự án FDI thường diễn ra như thế nào?
Trong thực tế triển khai dự án, việc chọn vật tư thường diễn ra rất sớm, thậm chí song song với giai đoạn hoàn thiện thiết kế kỹ thuật. Quyết định này chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố:
-
Tiến độ: dự án FDI và chuỗi thường có timeline chặt, khó kéo dài
-
Ngân sách: vật tư cần nằm trong khung chi phí đã được phê duyệt
-
Danh sách quen thuộc: những vật tư đã từng dùng, từng “qua được nghiệm thu”
Ở nhiều dự án, vật tư được chọn với mục tiêu chính là đảm bảo thi công thuận lợi và hoàn thành công trình đúng hạn. Các câu hỏi thường được đặt ra xoay quanh thông số kỹ thuật, tiêu chuẩn cơ bản và khả năng cung ứng.
Trong khi đó, những câu hỏi mang tính dài hạn hơn lại ít khi được đào sâu ở giai đoạn này, chẳng hạn như:
-
Vật tư này sẽ phản ứng thế nào trong điều kiện vận hành thực tế?
-
Khi dự án được nhân bản cho chuỗi, mức độ ổn định có còn giữ nguyên?
-
Nếu xảy ra vấn đề sau nghiệm thu, logic lựa chọn ban đầu có đủ rõ ràng để giải trình không?
Điều này không phải do thiếu chuyên môn, mà do vai trò của việc chọn vật tư thường bị thu hẹp thành một quyết định mua sắm, thay vì được nhìn nhận như một quyết định quản trị rủi ro dự án.
II. Những rủi ro thường bị bỏ sót khi chọn vật tư trong xây dựng dự án
1. Vật tư “đúng thông số” nhưng không phù hợp bối cảnh sử dụng
Một rủi ro phổ biến trong các dự án FDI là vật tư được lựa chọn hoàn toàn đáp ứng thông số kỹ thuật trên giấy, nhưng lại không phù hợp với bối cảnh sử dụng thực tế.
Trong môi trường xây dựng và vận hành, bối cảnh sử dụng bao gồm nhiều yếu tố mà tài liệu kỹ thuật không thể phản ánh hết, chẳng hạn như:
-
Điều kiện nhiệt độ, độ ẩm, bụi bẩn
-
Tần suất sử dụng thực tế so với thiết kế
-
Mức độ tác động cơ học trong quá trình vận hành
Khi các yếu tố này không được đưa vào logic lựa chọn vật tư, rủi ro không xuất hiện ngay trong quá trình thi công, mà chỉ dần bộc lộ sau khi công trình đi vào sử dụng. Lúc đó, vật tư không còn được đánh giá ở góc độ “đúng hay sai thông số”, mà ở góc độ “có phù hợp với điều kiện thực tế hay không”.
2. Rủi ro đến từ vật tư phụ và các chi tiết nhỏ
Trong nhiều dự án, sự chú ý thường tập trung vào các hạng mục chính: kết cấu, hệ thống cơ điện, hoàn thiện bề mặt lớn. Ngược lại, vật tư phụ và các chi tiết nhỏ lại ít khi được xem xét kỹ lưỡng, dù chúng xuất hiện ở khắp công trình.
Nhóm vật tư này có một số đặc điểm chung:
-
Giá trị đơn chiếc không cao
-
Được sử dụng lặp lại ở nhiều vị trí
-
Ít khi nằm trong danh sách “rủi ro cao”
Chính vì vậy, việc lựa chọn vật tư phụ thường dựa trên kinh nghiệm cũ hoặc sự tiện lợi trong cung ứng. Tuy nhiên, trong thực tế, đây lại là nhóm vật tư dễ gây rắc rối nhất khi nghiệm thu và vận hành, bởi:
-
Chúng ảnh hưởng trực tiếp đến độ ổn định tổng thể
-
Chúng thường là điểm tiếp xúc giữa nhiều hạng mục khác nhau
-
Khi xảy ra vấn đề, việc thay thế hoặc xử lý lại thường phức tạp hơn dự kiến
Những rủi ro này hiếm khi được nhìn thấy ở giai đoạn thi công, nhưng lại trở thành điểm “vướng” quen thuộc khi dự án đi vào sử dụng.
3. Chọn vật tư cho một dự án nhưng lại áp dụng cho cả chuỗi
Đối với các dự án chuỗi, một quyết định vật tư không dừng lại ở một công trình duy nhất. Khi một giải pháp được chọn và “qua được” một dự án, nó thường được đưa vào danh sách tiêu chuẩn và tiếp tục áp dụng cho nhiều dự án sau.
Rủi ro ở đây không nằm ở bản thân việc chuẩn hóa, mà nằm ở việc chuẩn hóa khi chưa đủ dữ liệu vận hành. Một vật tư có thể phù hợp với:
-
Một mặt bằng cụ thể
-
Một điều kiện thi công nhất định
-
Một đội ngũ thi công quen tay
Nhưng khi nhân bản cho chuỗi, những điều kiện này không còn giữ nguyên. Khi đó, rủi ro không còn mang tính cục bộ, mà trở thành rủi ro lặp lại trên diện rộng, khó xử lý và tốn kém hơn rất nhiều.
III. Vì sao nhiều dự án không “fail” nhưng vẫn gặp rắc rối khi nghiệm thu?
1. Nghiệm thu không chỉ kiểm tra thi công
Trong các dự án FDI, nghiệm thu không chỉ dừng lại ở việc đối chiếu bản vẽ và khối lượng. Nghiệm thu ngày càng tập trung vào các yếu tố như:
-
Độ ổn định khi vận hành
-
Khả năng bảo trì, thay thế
-
Mức độ phù hợp với tiêu chuẩn dài hạn của chủ đầu tư
Ở góc độ này, những vấn đề liên quan đến vật tư thường không lộ diện ngay lập tức. Chúng xuất hiện dưới dạng:
-
Các điểm không ổn định khi vận hành thử
-
Các yêu cầu bổ sung trong hồ sơ nghiệm thu
-
Các câu hỏi xoay quanh logic lựa chọn ban đầu
Khi đó, vấn đề không còn là “thi công có đúng không”, mà là “vì sao giải pháp này lại được chọn”.
2. Những vấn đề chỉ xuất hiện sau khi đưa vào vận hành
Một số rủi ro chỉ xuất hiện khi công trình đã đi vào sử dụng, chẳng hạn như:
-
Vật tư xuống cấp nhanh hơn dự kiến
-
Khả năng chịu tải hoặc chịu tác động không phù hợp với thực tế
-
Phát sinh các hạng mục bảo trì ngoài kế hoạch
Ở giai đoạn này, việc xử lý trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Không chỉ vì chi phí, mà vì bất kỳ thay đổi nào cũng ảnh hưởng đến vận hành đang diễn ra. Lúc đó, quyết định chọn vật tư ban đầu được nhìn lại dưới góc độ trách nhiệm, thay vì kỹ thuật thuần túy.
3. Trách nhiệm bị “đẩy ngược” về giai đoạn chọn vật tư
Khi sự cố hoặc rắc rối xảy ra, câu hỏi thường quay trở lại giai đoạn đầu dự án:
-
Ai đã đề xuất vật tư này?
-
Logic lựa chọn dựa trên cơ sở nào?
-
Có cân nhắc đến vận hành và nhân bản hay chưa?
Nếu không có một logic rõ ràng và được ghi nhận, việc giải trình trở nên khó khăn. Khi đó, rủi ro không chỉ là rủi ro kỹ thuật, mà là rủi ro quản trị dự án.
IV. Giảm rủi ro dự án không bắt đầu từ thi công, mà từ tư duy chọn vật tư
1. Chọn vật tư như một quyết định quản trị rủi ro
Khi nhìn lại các dự án gặp rắc rối ở nghiệm thu hoặc vận hành, có thể thấy một điểm chung: vật tư được chọn để giải quyết vấn đề trước mắt, chứ không phải để quản trị rủi ro dài hạn.
Một cách tiếp cận khác là coi việc chọn vật tư như một quyết định quản trị rủi ro, trong đó cần xem xét:
-
Vòng đời sử dụng
-
Khả năng vận hành ổn định
-
Khả năng áp dụng cho nhiều dự án
Cách tiếp cận này không nhằm làm phức tạp quá trình chọn vật tư, mà nhằm giảm các rủi ro khó kiểm soát về sau.
2. Vai trò của spec-in và guideline vật tư
Trong các dự án FDI và chuỗi, spec-in và guideline vật tư không nên được hiểu là công cụ bán giải pháp. Ở góc độ quản trị dự án, đây là:
-
Công cụ giúp chuẩn hóa quyết định
-
Cách ghi nhận logic lựa chọn
-
Cơ sở để giảm tranh luận khi có vấn đề phát sinh
Một guideline tốt không chỉ liệt kê vật tư được phép dùng, mà còn làm rõ vì sao vật tư đó được lựa chọn, và trong bối cảnh nào thì phù hợp.
3. Giải pháp và vật tư chỉ nên xuất hiện như minh chứng tư duy
Trong nhiều trường hợp, việc đưa tên giải pháp hoặc vật tư vào dự án là cần thiết. Tuy nhiên, chúng chỉ nên xuất hiện như minh chứng cho tư duy lựa chọn, chứ không phải là trung tâm của nội dung.
Điều quan trọng không phải là vật tư đó là gì, mà là logic phía sau quyết định chọn vật tư. Khi logic này đủ rõ ràng, việc giải trình và nhân bản dự án trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.
V. ESG trong xây dựng bắt đầu từ những quyết định vật tư rất sớm
Trong các dự án FDI, ESG thường được nhắc đến ở cấp độ chiến lược hoặc báo cáo. Tuy nhiên, trong thực tế triển khai, ESG bắt đầu từ những quyết định rất cụ thể, trong đó có quyết định chọn vật tư.
Một quyết định vật tư phù hợp có thể:
-
Giảm phát sinh sửa chữa
-
Kéo dài vòng đời sử dụng
-
Giảm lãng phí tài nguyên
Ở góc độ này, ESG không phải là một mục tiêu tách rời, mà là hệ quả của những quyết định kỹ thuật được cân nhắc đầy đủ ngay từ đầu dự án.
VI. Nhìn lại quyết định nhỏ để tránh rủi ro lớn cho dự án & chuỗi
Những rủi ro khi chọn vật tư trong xây dựng dự án FDI & chuỗi hiếm khi đến từ một quyết định sai rõ ràng. Chúng đến từ những quyết định quen thuộc, ít bị đặt câu hỏi, và vì vậy dễ bị bỏ sót.
Ba điểm cần được nhìn lại:
-
Chọn vật tư là quyết định kỹ thuật, không chỉ là quyết định mua sắm
-
Rủi ro thường chỉ lộ diện ở nghiệm thu và vận hành
-
Tư duy chọn vật tư cần được nâng lên thành tư duy quản trị dự án và chuỗi
Việc nhìn lại những quyết định nhỏ không nhằm làm chậm dự án, mà nhằm giúp dự án vận hành ổn định hơn và dễ nhân bản hơn trong dài hạn.
Nếu bạn đang triển khai hoặc mở rộng dự án FDI / chuỗi và muốn rà soát lại logic chọn vật tư ngay từ đầu, hãy để lại thông tin để đội ngũ kỹ thuật của Hichem có thể trao đổi phù hợp với bối cảnh dự án thực tế.
